سینمای پست‌ مدرن

✥ مقدمه

سینمای پست‌مدرن از دل تحولات فرهنگی، فلسفی و اجتماعی نیمه دوم قرن بیستم زاده شد. جهانی که در آن قطعیت‌ها فرو ریخت، روایت‌های کلان مورد تردید قرار گرفتند و مرز میان «واقعیت» و «بازنمایی» از بین رفت. در چنین فضایی، فیلمسازان پست‌مدرن تلاش کردند با کنار زدن قواعد کلاسیک، تصویری چندلایه، متناقض و بازی‌گونه از جهان ارائه دهند.

● اگر سینمای مدرن با پرسش از حقیقت و معنا درگیر بود، سینمای پست‌مدرن از خودِ این مفاهیم فاصله می‌گیرد و آن‌ها را به بازی می‌گیرد؛ جهانی که در آن هیچ چیز قطعی نیست و هرچیز می‌تواند به طنز، پارودی یا ارجاعی به اثر دیگر تبدیل شود.

✥ ویژگی‌های اصلی سینمای پست‌مدرن

۱. چندلایگی و درهم‌ریختگی روایت

در فیلم‌های پست‌مدرن، روایت خطی کلاسیک جای خود را به ساختارهای چندپاره می‌دهد. زمان و مکان در هم می‌شکنند و داستان‌ها از مسیرهای غیرمنتظره عبور می‌کنند.
◀ نمونه شاخص: فیلم Pulp Fiction ساخته کوئنتین تارانتینو که زمان را به‌صورت نامتعارف و درهم‌ریخته روایت می‌کند.

۲. بینامتنیت و ارجاع به دیگر آثار

فیلم پست‌مدرن اغلب درباره‌ی خودِ سینما حرف می‌زند. پر است از ارجاع، نقل قول و بازسازی صحنه‌های معروف از فیلم‌های گذشته.
◀ مثلاً در Kill Bill از تارانتینو، می‌توان ردپای فیلم‌های سامورایی ژاپنی، وسترن اسپگتی، فیلم‌های هنگ‌کنگی و حتی انیمه را دید.

۳. آمیختگی ژانرها

پست‌مدرنیسم با مرزهای ژانر مخالف است. کمدی، درام، اکشن، فلسفه و سوررئال در یک فیلم با هم تلفیق می‌شوند.
◀ فیلم The Big Lebowski ساخته برادران کوئن، هم یک کمدی است، هم فیلم کارآگاهی، هم نقدی بر جامعه مصرف‌گرای آمریکایی.

۴. خودآگاهی و بازی با تماشاگر

فیلم‌های پست‌مدرن گاهی خود را افشا می‌کنند؛ یعنی به تماشاگر یادآور می‌شوند که «این فقط یک فیلم است».
◀ در Adaptation اثر اسپایک جونز، نویسنده‌ای در حال نوشتن فیلم‌نامه‌ی همان فیلمی است که ما داریم می‌بینیم — یک بازی درونی بی‌پایان میان واقعیت و بازنمایی.

۵. فقدان قطعیت و معنا

در جهان پست‌مدرن، حقیقتی مطلق وجود ندارد. هرچیزی نسبی و وابسته به نگاه است.
◀ فیلم Mulholland Drive از دیوید لینچ، با شکستن منطق روایی، مرز بین رؤیا و واقعیت را محو می‌کند و مخاطب را در تردید رها می‌سازد.

✥ ریشه‌های فلسفی و فرهنگی

پست‌مدرنیسم بازتابی از تحولات فکری قرن بیستم است — اندیشه‌هایی که از نیچه، بودریار، دریدا و لیوتار سرچشمه می‌گیرند.

● بودریار با نظریه‌ی «شبیه‌سازی و وانمودگی» می‌گوید: در جهان امروز، ما نه واقعیت بلکه «تصاویرِ واقعیت» را تجربه می‌کنیم.

● دریدا مفهوم «واسازی» را مطرح می‌کند؛ یعنی هر متن یا تصویر را می‌توان به بی‌نهایت شکل تفسیر کرد.

سینمای پست‌مدرن دقیقاً همین ایده‌ها را به زبان تصویر ترجمه می‌کند.

✥ کارگردانان برجسته‌ی پست‌مدرنیسم

■ کوئنتین تارانتینو – با تلفیق ژانرها و روایت‌های غیرخطی (Pulp Fiction, Kill Bill, Inglourious Basterds)

■ دیوید لینچ – با جهان‌های کابوس‌وار و رویاگونه (Blue Velvet, Mulholland Drive)

■ کریستوفر نولان – با ساختارهای ذهنی و بازی با زمان (Inception, Memento, Tenet)

■ پل توماس اندرسن – با شخصیت‌های چندوجهی و روایات چندخطی (Magnolia, Boogie Nights)

■ برادران کوئن – با طنز سیاه و شکست قواعد ژانر (Fargo, The Big Lebowski)

✥ نمونه‌های شاخص از سینمای پست‌مدرن

●  Pulp Fiction (1994)   کوئنتین تارانتینو

● Mulholland Drive (2001)  دیوید لینچ

● Fight Club (1999)  دیوید فینچر

● The Truman Show (1998) پیتر ویر

● کریستوفر نولان (2010) Inception

✥ تأثیر بر سینمای ایران

گرچه مفهوم پست‌مدرنیسم در سینمای ایران کمتر به شکل مستقیم به‌کار رفته، اما آثار برخی فیلم‌سازان نشانه‌هایی از آن را دارند:

● عباس کیارستمی با درهم‌آمیختن مرز مستند و داستانی )کلوزآپ، طعم گیلاس(

● پرویز شهبازی در روایت‌های چندلایه‌ی روان‌شناختی

● مانی حقیقی در فیلم‌هایی چون پذیرایی ساده و اژدها وارد می‌شود! که با قواعد واقع‌گرایی بازی می‌کنند.

✥ نتیجه‌گیری

سینمای پست‌مدرن بیش از آن‌که به دنبال پاسخ باشد، پرسش می‌آفریند. این سینما، جهان را نه همچون حقیقتی واحد، بلکه همچون شبکه‌ای از تصاویر، روایت‌ها و توهمات می‌بیند.
در عصر رسانه‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی، پست‌مدرنیسم از همیشه زنده‌تر است؛ چون ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که مرز واقعیت و خیال هر روز کم‌رنگ‌تر می‌شود.

تهیه و تنظیم: حسین جمالیان